13 sqMbr
1915: gdr pwrtI dy krqwr isMG srwBw, jgq isMG surisMG, hrnwm isMG B`tI, b^SIS isMG iglvwlI, surYx isMG iglvwlI, ivSnU gxyS ipMgly vZYrw nUM &WsI dI szw suxweI geI
Zdr lihr dw v`fw AYkSn nwkwmXwb hox mgroN igR&qwr kIqy gey ZdrIAW au~pr cwr muk`dmy clwey gey[ ienHW ƒ lwhOr kWspIrysI kys (lwhOr swizS kys) dy nW nwl Xwd kIqw jWdw hY[ pihlw muk`dmw 26 AprYl 1915 ƒ SurU hoieAw qy 13 sqμbr 1915 ƒ pMifq iSv nrwiex qy do AMgryz kimSnrW ny &Yslw suxw ky 82 ‘mulzmW’ (ZdrIAW) ivcoN krqwr isMG (srwBw, izlHw luiDAwxw), jgq isMG (ipMf surisMG, izlHw lwhOr, hux izlHw AMimRqsr), hrnwm isMG B`tI gorwieAw, isAwlkot), b^SIS isMG (ipMf iglvwlI, izlHw AMimRqsr), surYx isMG puqr bUV isMG (ipMf iglvwlI), surYx isMG puqr eISr isMG (ipMf iglvwlI) qy ivSnU gxyS ipMgly qy 17 horW ƒ &WsI, 23 ƒ aumr kYd qy 6 ƒ G`t szwvW suxweIAW (mgroN 17 dI &WsI aumr kYd ivc bdl geI)[Gt szwvW vwilAW ivc sohx isMG Bknw, inDwn isMG c`uGw, juAwlw isMG T`TIAW, ivswKw isMG ddyhr, ipAwrw isMG lMgyrI, aUDm isMG ksyl, hrnwm isMG tuMfIlwt (hirAwxw, huiSAwrpur) vI sn[ ienHW swirAW nUM 16 nvMbr 1915 dy idn lwhOr jylH ivc &WsI id`qI geI[
1922: gurU dw bwZ ivc is`K j`iQAW dI mwr kut bMd hoeI
12 sqμbr 1922 dy idn mShUr eIsweI pwdrI sI.AY&. AYNfiraUz ny gurU-dw-bwg ivc is`KW ’qy pulIs dw zulm AwpxIAW A`KW nwl vyiKAw sI[ auh Agly idn 13 sqμbr ƒ pμjwb dw gvrnr AμimRqsr AwieAw[ AYNfiraUz ny gvrnr ƒ iml ky gurU kw bwZ ’c pulIs dy zulm bwry g`lbwq kIqI[ aus idn gvrnr Awp gurU dw bwZ igAw[ aus nwl pμjwb kONsl dy kuJ mYˆbr vI sn[ ies mgroN gvrnr ny is`K jiQAW dI ku`t-mwr bμd krvw id`qI Aqy hukm jwrI kIqw ik A`gy qoN ienHW ƒ igR&qwr kr ilAw jwvy[ BwvyN ies mgroN jiQAW dI zwhrw ku`t-mwr bμd ho geI pr pulIs Pyr vI iek`ly-duk`ly is`K ƒ fWgW dw iSkwr bxwauNdI rhI[ hor qW hor pulIs ny keI is`KW qoN swmwn qy rkmW vI KohIAW Aqy ieh swrIAW kwrvweIAW sYNkVy lokW dI hwzrI ivc huμdIAW rhIAW[ 13 sqμbr qoN bwAd gurU dw bwZ jwx vwly jiQAW ƒ ku`tx-mwrn dI bjwie igR&qwr krnw SurU kr id`qw igAw[
1931: AkwlI dl ny fskw gurduAwry dy kMtrol vwsqy morcw lwaux dw mqw pws kIqw
fskw ksby ivc BweI virAwm isμG dw gurduAwrw hY[ au~QoN dy ieMqzwm sbMDI kuJ icr qoN ihμdUAW Aqy is`KW ivc JgVw cldw AwauNdw sI[ gurduAwry dw ieμqzwm is`KW kol sI qy dukwnW ihμdUAW kol sn[ is`KW ny ihμdUAW qoN dukwnW dw kbzw lYx dI koiSS kIqI pr auh AdwlqI qrIky nwl kwmXwb nw ho sky[ ies ’qy bwbw KVk isμG ny morcw lwaux dw AYlwn kr idqw[ mwstr qwrw isμG cwhuμdy sn ik pihlW Adwlq ivc ApIl kIqI jwvy qy Pyr morcw lwieAw jw skdw hY[ pr bwbw KVk isμG, hmySw vWg, AwpxI izd ’qy AV gey[ auh 17 Agsq 1931 dy idn 25 is`KW dw jQw lY ky jylH cly gey[ ies qoN mgroN koeI hor jQw nw igAw[ bwbw KVk isμG dy ipCoN iks vloN vI igR&qwrI nw dyxw bwbw KVk isμG hI nhIN blik AkwlI dl dI vI byiezqI sI[ ieh vyK ky mwstr qwrw isμG ny SRomxI AkwlI dl dI vrikμg kmytI dI mIitμg 27 Agsq 1931 ƒ buulw leI[ aunHW mYNbrW ƒ ApIl kIqI ik bwbw KVk isμG dI ie`zq r`Kx vwsqy morcw lwieAw jwvy[ ienHW idnW ivc AkwlI dl dy &Ysly muqwibk 13 sqμbr ƒ morcw lwieAw igAw[ mwstr qwrw isμG pihlw jQw lY ky igR&qwr ho igAw[ ies mgroN bwkwiedw jQy jwx lg pey[
1943: is`K stUfYNts &YfrySn jQybMdI bxI
is`K stUfYNts dw mu`F 1943 ivc b`Jw sI; 13 sqMbr 1943 dy idn hoeI ies dI plyTI mIitMg ivc Amr isMG AMbwlvI, srUp isMG, jvwhr isMG gryvwl, nirMdr isMG, kysr isMG, rmvIr isMG, jwgIr isMG, ieMdrpwl isMG, AwigAw isMG qy blbIr isMG vZYrw Swiml hoey[ srUp isMG ies dy pihly pRDwn cuxy gey[ ies dw pihlw d&qr 13 mYklygn rof lwhOr ivc kwiem kIqw igAw (SRomxI AkwlI dl dw d&qr vI ie`Qy hI sI)[ vDyry jwxkwrI vwsqy pVHo: ‘bwznwmw’ (lyKk jsbIr isMG srnw) ijs nUM SRomxI kmytI ny CwipAw hY[
1987: srbjIq isMG johl nklI mukwbly ivc ShId
13 sqMbr 1987 dy idn pMjwb puls ny srbjIq isMG (pu`qr blbIr isMG, vwsI johl, nyVy twfw, huiSAwrpur) nUM iek nklI mukwbly ivc ShId kr id`qw[
1989: zwlm puls A&sr goibMd rwm dw puqr mwirAw igAw
1988-89 ivc ivc bygunwh is`KW ’qy qSdd krn ivc sB qoN v`D bdnwm pulsIey sn: rbYro, ky.pI.AYs. ig`l, goibμd rwm, svrn Gotnw, pI.AYm. dws, iezhwr Awlm, AjIq sμDU, sumyD sYxI vZYrw[ goibμd rwm ny 21 Agsq ƒ bbr Kwlsw dy iek AwgU mihl isμG (Brw suKdyv isMG dwsUvwl) dI GrvwlI gurdyv kOr Aqy ShId kulvMq isMG nwgoky dI pqnI gurmIq kOr ƒ igR&qwr kr ky aunHW ƒ bhuq qsIhy id`qy[ goibμd rwm ny Awpxw pwKwnw jbrI gurdyv kOr dy mUμh ivc pwaux dI koiSS kIqI[ aus ny eyQoN qk vI ikhw ik ‘qUμ gurU goibμd isμG dw AμimRq pIqw hY, hux goibμd rwm dw mUqr vI pI[’ gurdyv kOr Aqy gurmIq kOr ’qy zulm krn dy i^lw& is`KW ny pihlI sqμbr ƒ iek pRotYst jlUs kiFAw[
mgroN srkwr ny goibMd rwm nUM AYs.AYs.pI. qoN fI.AweI.jI. bxw ky pihlW qW sB qoN mih&Uz jgh pI.ey.pI. jlMDr qy iPr i&lOr iklHy ivc lw id`qw qW jo au~Qy KwVkU qW kI pulIs dI mrzI ibnW iek icVI vI nhIN sI PVk skxI[
goibMd rwm dy gunwhW dI szw dyx vwsqy KwVkUAW ny pihlW 13 sqMbr 1989 dy idn jlMDr ivc ies dw ieklOqw pu`qr kql kIqw Aqy mgroN, Swied Kwilsqwn kmWfo &ors dy muKI kμvljIq isμG, aus dy swQIAW Aqy bbr Kwlsw vloN, goibμd rwm ƒ bμb nwl aufw id`qw igAw sI[
1992: lKivMdr isMG sulqwnivMf qy bldyv isMG bwsrky ByxI nklI mukwbilAW ivc ShId
13 sqMbr 1992 dy idn puls ny lKivMdr isMG aur& l`Kw (pu`qr Drm isMG, vwsI, sulqwnivMf, AMimRqsr) qy bldyv isMG aur& &OjI (pu`qr bUtw isMG, vwsI bwsrky BYxI) nUM nklI mukwbilAW ivc ShId kr id`qw[
1993: jsvMq isMG j`sw, DuMn ipMf, nklI mukwbly ivc ShId
13 sqMbr 1993 dy idn puls ny jsvMq isMG aur& j`sw (pu`qr bIr isMG, vwsI ipMf DuMn) nUM iek klI mukwbly ivc ShId kr id`qw[
hrijMdr isMG idlgIr